डोळ्यांन पाहीन रूप तुझे : शाकंभरी नवरात्रोत्सव - दुसरी माळ

अन्नपूर्णेचे स्वरूप धारण करणारी माता — नागेवाडीची शाकंभरी देवी

नवरात्रोत्सव म्हणजे शक्तीची उपासना, श्रद्धेची पुनर्नवनीकरण आणि मानव-निसर्ग यांचे नाते अधोरेखित करणारा महोत्सव. या नवरात्राच्या पवित्र काळात महाराष्ट्रातील एक अत्यंत प्राचीन, स्वयंभू आणि श्रद्धेचे केंद्र असलेले सातारा जिल्ह्यातील नागेवाडी येथील शाकंभरी देवीचे मंदिर भाविकांना विशेष आकर्षित करते. अन्न, जीवन आणि करुणेचे प्रतीक असलेली शाकंभरी माता ही केवळ देवता नसून दुष्काळात सृष्टीला तारून नेणारी अन्नपूर्णा आहे.

भारतभर पसरलेली शाकंभरी शक्तिपीठे

संपूर्ण भारतात शाकंभरी देवीची एकूण सहा शक्तिपीठे मानली जातात. उत्तराखंडातील केदारघाटी, उत्तर प्रदेशातील सहारनपूर, राजस्थानमधील सकराय व सांभर, कर्नाटकातील बदामी आणि महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यातील नागेवाडी — ही सहा पवित्र स्थाने आहेत. यामध्ये सहारनपूरचे शाकंभरी देवी मंदिर सर्वात प्राचीन व प्रसिद्ध असून इतर सर्व शक्तिपीठांचे ते उगमस्थान मानले जाते. नागेवाडी येथील शाकंभरी देवीचे स्थान स्वयंभू असून देवी नवसाला पावते, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे.

निसर्गरम्य परिसरातील हेमाडपंती मंदिर

साताऱ्याहून पुण्याकडे जाणाऱ्या मार्गावर लिंबखिंड ओलांडल्यानंतर नागेवाडी गाव लागते. गावाच्या सीमेवर, निसर्गाच्या सान्निध्यात वसलेले हे मंदिर हेमाडपंती शैलीतील असून संपूर्ण बांधकाम दगडांत केलेले आहे. मंदिरासमोर असलेली शिवपिंडीच्या आकाराची दगडी पायविहीर हे या मंदिराचे वैशिष्ट्य आहे. या विहिरीतील पाणी देवीच्या नित्यपूजा व अभिषेकासाठी वापरले जाते. ही विहीर आजही अखंड पाणी देत असल्याने ती चमत्कारिक मानली जाते.

दुष्काळातून जीवन देणारी अन्नदेवी

नागेवाडीच्या शाकंभरी देवीची आख्यायिका अत्यंत भावस्पर्शी आहे. प्राचीन काळी येथे भीषण दुष्काळ पडला होता. अन्न-पाण्यावाचून मानव व प्राणी दोघांचेही हाल होत होते. उपासना-जप-तपही थांबले होते. अशा संकटसमयी सर्व गावकऱ्यांनी शाकंभरी देवीला शरण येऊन आर्त साकडे घातले. देवीने आपल्या हजारो नेत्रांनी सृष्टीकडे पाहिले आणि ज्या ज्या ठिकाणी देवीची नजर पडली, त्या त्या ठिकाणी जमिनीतून भाजीपाला उगवला. देवीने भक्तांना तोच भाजीपाला खाण्याची आज्ञा दिली. तेव्हापासून शाकंभरी देवी ही भाजीपाला देणारी अन्नपूर्णा माता म्हणून पूजली जाते.

भाज्यांचा नैवेद्य — अनोखी परंपरा

या दंतकथेची आठवण म्हणून आजही या देवीला भाज्यांचा नैवेद्य अर्पण केला जातो. नवसपूर्तीनंतर भाविक देवीला ६४ किंवा त्याहून अधिक भाज्यांचा नैवेद्य अर्पण करतात. ही परंपरा देशात क्वचितच आढळते आणि शाकंभरी देवीच्या उपासनेला एक वेगळे आध्यात्मिक व सामाजिक महत्त्व प्राप्त करून देते.

मंदिररचना व मूर्तीचे वैशिष्ट्य

चहुबाजूंनी उसाच्या शेतीने वेढलेले हे मंदिर तटबंदीने संरक्षित आहे. साधारण तीन फूट उंच जोत्यावर उभ्या असलेल्या मंदिराची रचना सभामंडप व गर्भगृह अशी आहे. गर्भगृहात शिवपिंडी असून समोर चांदीच्या प्रभावळीत अष्टभुजा शाकंभरी देवीची काळ्या पाषाणातील मूर्ती विराजमान आहे. देवीच्या सात हातांत विविध आयुधे आहेत. मूर्तीच्या दोन्ही बाजूंना चवरी ढाळणाऱ्या दासी आणि वादिका कोरलेल्या आहेत.

या मंदिरातील मूर्तीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे देवी शरभारूढ आहे. शरभ म्हणजे अर्धा सिंह व अर्धा मानव असे रूप. सामान्यतः शाकंभरी देवीचे वाहन वाघ मानले जाते; मात्र नागेवाडी येथे शरभ वाहन असणे हे या स्थानाचे वैशिष्ट्य ठरते. मंदिराच्या सभामंडप व गर्भगृहावर आकर्षक शिखरे असून समोर एक छोटे समाधी मंदिर आहे. तसेच पायविहिरीजवळ चौंडेश्वरी व मरिमाई देवीची मंदिरे आहेत.

नवरात्रोत्सवातील भक्तिरसाचा महापूर

नागेवाडी येथे नवरात्रोत्सव मोठ्या भक्तिभावाने व उत्साहात साजरा केला जातो. नऊ दिवस विविध धार्मिक कार्यक्रम, देवीची आरती, भजन-कीर्तन आणि भाविकांसाठी महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. नवस करण्यासाठी व फेडण्यासाठी हजारो भाविक या काळात येथे गर्दी करतात. संपूर्ण परिसर भक्तिरसाने भारावून जातो.

श्रद्धा, अन्न आणि जीवनाचे प्रतीक

नागेवाडीची शाकंभरी देवी ही केवळ शक्तीची उपासना नसून मानव, निसर्ग आणि अन्न यांचे नाते जपणारी माता आहे. शांकभरी नवरात्रोत्सवाच्या निमित्ताने या पवित्र स्थानी दर्शन घेतल्यास केवळ आध्यात्मिक समाधानच नाही, तर जीवनातील कृतज्ञतेची जाणीवही अधिक दृढ होते.

अन्न देणारी माता, संकटातून तारून नेणारी शक्ती आणि श्रद्धेचा अखंड स्रोत — नागेवाडीची शाकंभरी देवी ही महाराष्ट्राची अभिमानास्पद आध्यात्मिक परंपरा आहे.