पॉवर शिफ्टिंगचा खतरनाक खेळ

आज पोरं जिंकली, आणि त्या पोरांना आपण सहज जिंकू म्हणणारे हरले..

पण मला ही लढाई सत्ता आणि विरोधक यापेक्षा त्यांच्या हत्यारांची वाटतेय..

सरकारने ही लढाई फेसबुक आणि व्हॉट्सॲपच्या मैदानावर लढण्याची रणनीती आखली होती. अनेक वर्षे जनमत घडवणारी हीच दोन प्रभावी डिजिटल शस्त्रे मानली जात होती. पण दरम्यान एक नवीन पिढी शांतपणे वेगळ्याच प्लॅटफॉर्मवर वाढत होती. त्या पिढीने नियम बदलले, भाषा बदलली आणि रणांगणही बदलले.

जेन-झीने फेसबुकला कालबाह्य ठरवले, व्हॉट्सॲपला मागे टाकले आणि संपूर्ण खेळ इन्स्टाग्रामवर नेला.

रील्स, लाईव्ह, मीम्स, हॅशटॅग, अल्गोरिदम आणि व्हायरल व्हिज्युअल्स यांच्या जोरावर या पिढीने केवळ संदेश पोहोचवला नाही, तर जनमताचा प्रवाहच बदलून टाकला. ही केवळ सोशल मीडियावरील स्पर्धा नव्हती; हा डिजिटल पॉवर शिफ्ट होता. 

एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे, एका प्लॅटफॉर्मकडून दुसऱ्या प्लॅटफॉर्मकडे आणि पारंपरिक प्रचारयंत्रणेकडून अल्गोरिदम-चालित डिजिटल नागरिकांकडे सत्ता सरकण्याची ही सुरुवात होती.

भारतातील आंदोलनांचे स्वरूप बदलले आहे. केवळ रस्त्यावर नव्हे, तर अल्गोरिदमवरही लढाया जिंकल्या-हारल्या जात आहेत.

आज कोणत्याही आंदोलनाची ताकद गर्दीत नसते; ती Reach, Engagement, Watch Time, Share Velocity आणि Network Effect मध्ये मोजली जाते.

जुन्या पिढीसाठी आंदोलन म्हणजे मोर्चा, सभा, निवेदन आणि वर्तमानपत्रातील मथळे. पण जेन-झीसाठी आंदोलन म्हणजे लाईव्ह स्ट्रीम, रील्स, मीम वॉर, हॅशटॅग ट्रेंड आणि व्हायरल पुरावे.

ही केवळ दोन पिढ्यांची लढाई नाही; हा दोन डिजिटल आर्किटेक्चरचा संघर्ष आहे.

व्हॉट्सॲप हे Closed Network आहे. येथे माहिती विश्वासाच्या साखळीत प्रवास करते. एकदा एखादा संदेश आपल्या नेटवर्कमध्ये आला की तो पडताळणीपेक्षा नातेसंबंधांच्या विश्वासावर पुढे सरकतो. त्यामुळे येथे Echo Chamber लवकर तयार होते.

इन्स्टाग्राम पूर्णपणे वेगळ्या तत्त्वावर चालते. येथे तुमचा मित्र नव्हे, तर Algorithm ठरवतो की पुढचा व्हिडिओ कोणता दिसणार. त्यामुळे माहितीचे वितरण नातेसंबंधांवर नाही, तर Engagement Signal वर अवलंबून असते. जितका जास्त प्रतिसाद, तितकी जास्त दृश्यता.

आजच्या जेन-झीने या अल्गोरिदमिक व्यवस्थेला केवळ मनोरंजनासाठी वापरलेले नाही; त्यांनी त्याचे Political Operating System मध्ये रूपांतर केले आहे.

पूर्वी आंदोलनाचे नेतृत्व एखादा नेता करत असे. आता हजारो Micro Creators मिळून एकच कथानक तयार करतात. एकाच घटनेचे शेकडो अँगल, हजारो रील्स, लाखो शेअर्स आणि कोट्यवधी व्ह्यूज यामुळे कोणतीही घटना काही मिनिटांत राष्ट्रीय चर्चेचा विषय बनू शकते.

यालाच कम्युनिकेशन थिअरीमध्ये Distributed Narrative म्हणतात.

आज आंदोलने एका स्टेजवरून चालत नाहीत; ती हजारो मोबाईल स्क्रीनवरून एकाच वेळी प्रसारित होतात. प्रत्येक सहभागी स्वतःच मीडिया हाऊस आहे. प्रत्येक मोबाईल कॅमेरा एक न्यूज रूम आहे. प्रत्येक रील हे डिजिटल पुरावे (Digital Evidence) तयार करणारे माध्यम आहे.

यामुळे सत्ताकेंद्र, माध्यमे आणि नागरिक यांच्यातील माहितीचा प्रवाह कायमचा बदलला आहे.

आज प्रश्न एवढाच नाही की "सत्य काय आहे?" प्रश्न असा आहे की "कोणत्या प्लॅटफॉर्मचा अल्गोरिदम ते सत्य सर्वात आधी लाखो लोकांपर्यंत पोहोचवतो?"

याच ठिकाणी व्हॉट्सॲप पिढी आणि इन्स्टाग्राम जनरेशन यांच्यातील मूलभूत फरक उभा राहतो.

एक पिढी Forward Economy मध्ये जगते.

दुसरी Attention Economy मध्ये.

एकीकडे माहितीचा वेग महत्त्वाचा असतो.

दुसरीकडे माहितीची दृश्यता.

एकीकडे "फॉरवर्ड".

दुसरीकडे "फीड".

एकीकडे "ग्रुप ॲडमिन".

दुसरीकडे "अल्गोरिदम".

आणि भारतीय लोकशाहीचा पुढचा अध्याय कदाचित याच डिजिटल संघर्षातून लिहिला जाणार आहे.

-ऋषी श्रीकांत देसाई