मुळ मालवणच्या पराड गावचे काशीचे राष्ट्राभिमानी पत्रकार : बाबूराव विष्णू पराडकर

भारतीय पत्रकारितेच्या इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे केवळ संपादक म्हणून नव्हे, तर विचारांची विद्यापीठे म्हणून ओळखली जातात. बाबूराव विष्णू पराडकर हे त्यापैकीच एक. एका हातात लेखणी, राष्ट्राच्या स्वातंत्र्यासाठी झुंज देण्याची जिद्द आणि दुसऱ्या हातात निर्भीड विचारांची मशाल घेऊन उभा राहिलेला हा पत्रकार आजही भारतीय पत्रकारितेसाठी प्रेरणास्थान आहे. विशेष म्हणजे, हिंदी पत्रकारितेच्या इतिहासात अढळ स्थान निर्माण करणारे पराडकर हे मूळचे कोकणातील,  मालवण तालुक्यातील पराड गावचे मराठी सुपुत्र होते.

१६ नोव्हेंबर १८८३ रोजी काशी येथे एका मराठी कुटुंबात बाबूराव विष्णू पराडकर यांचा जन्म झाला. पुढे त्यांनी हिंदी पत्रकारितेला अशी दिशा दिली की, हिंदी पत्रकारितेच्या इतिहासात त्यांचे नाव आदराने घेतले जाते. राष्ट्रवाद, साहित्यिक जाण आणि पत्रकारितेतील उच्च मूल्यांची सांगड त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात विलक्षण पद्धतीने पाहायला मिळते.

पराड गावातून काशीपर्यंतचा प्रवास

पराडकरांच्या कुटुंबाची मुळे सिंधुदुर्गातील मालवण तालुक्यातील पराड गावात होती. पुढे त्यांचे वडील काशी येथे स्थायिक झाले आणि याच काशीत बाबूरावांचा जन्म झाला. त्यामुळे जन्माने काशीचे आणि मातृभाषेने मराठी असलेले पराडकर पुढे हिंदी पत्रकारितेचे एक युगपुरुष बनले.

त्यांच्या जीवनाचा हा प्रवासच विलक्षण आहे. मराठी घराण्यात जन्मलेला एक युवक हिंदी भाषेला आपली कर्मभूमी बनवतो आणि त्या भाषेच्या पत्रकारितेला नवा चेहरा देतो, ही भारतीय भाषिक आणि सांस्कृतिक एकात्मतेचीही मोठी कहाणी आहे.

तारुण्यातील सुमारे १२-१३ वर्षे त्यांनी कोलकात्यात घालवली. त्यांचे मामा आणि गुरू सखाराम गणेश देवस्कर तथा राम गणेश देवस्कर यांच्याकडून त्यांना पत्रकारिता, साहित्य आणि राष्ट्रवादाचे संस्कार मिळाले. लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांसह तत्कालीन राष्ट्रवादी विचारवंतांच्या संपर्कामुळे त्यांच्या विचारांना अधिक धार मिळाली.

पत्रकारितेत प्रवेश; पण ध्येय राष्ट्रसेवेचे

१९०६ मध्ये ‘बंगवासी’ या हिंदी वृत्तपत्रातून सहायक संपादक म्हणून पराडकरांनी पत्रकारितेच्या क्षेत्रात प्रवेश केला. त्यानंतर ‘हितवार्ता’ आणि ‘भारत मित्र’ या वृत्तपत्रांच्या संपादनाची जबाबदारी त्यांनी सांभाळली.

मात्र त्यांच्यासाठी पत्रकारिता हा केवळ व्यवसाय नव्हता. ब्रिटिश सत्तेच्या विरोधात जनमत तयार करण्याचे, सामान्य माणसाला स्वातंत्र्याची जाणीव करून देण्याचे आणि समाजाला जागृत करण्याचे ते प्रभावी माध्यम होते.

१९१६ ते १९१९ या काळात त्यांना तुरुंगवासही भोगावा लागला. त्यांच्या आयुष्यात पत्रकारिता आणि स्वातंत्र्यलढा हे दोन स्वतंत्र प्रवाह नव्हते; उलट दोन्ही एकमेकांत मिसळलेले होते.

पराडकरांनी स्वतः म्हटल्याचे उद्धृत केले जाते—“मी कलकत्त्याला क्रांतिकारकांसोबत काम करायला आलो होतो; पत्रकारिता माझ्या गळ्यात पडली.” या एका वाक्यात त्यांच्या पत्रकारितेचे स्वरूप स्पष्ट होते.

 ‘आज’ आणि राष्ट्रवादी पत्रकारितेचा सुवर्णकाळ

१९२० मध्ये पराडकर काशीला आले आणि हिंदी दैनिक ‘आज’च्या संपादकपदाची जबाबदारी त्यांनी स्वीकारली. पुढे ‘आज’ हे केवळ वृत्तपत्र राहिले नाही, तर स्वातंत्र्यलढ्यातील राष्ट्रवादी विचारांचे एक प्रभावी व्यासपीठ बनले.

ब्रिटिश सरकारने वृत्तपत्रांवर निर्बंध आणले, लेखणीवर नियंत्रण ठेवण्याचा प्रयत्न केला, तरी पराडकरांची लेखणी थांबली नाही. ‘आज’वर बंदी आल्याच्या काळात त्यांनी ‘रणभेरी’ हे दोन पानी गुप्त प्रकाशन सुरू केले. हे प्रकाशन देशभरातील क्रांतिकारकांपर्यंत पोहोचवले जात होते.

पत्रकारितेला त्यांनी अक्षरशः शस्त्र आणि ढाल बनवले. सत्ता दडपण्याचा प्रयत्न करत असताना शब्दांच्या माध्यमातून प्रतिकार कसा करता येतो, याचे उदाहरण त्यांनी घालून दिले.

१९४३ ते जुलै १९४७ या काळात काशीतून प्रकाशित होणाऱ्या ‘संसार’ दैनिकालाही त्यांच्या संपादनाचा लाभ झाला. महिलांसाठीच्या ‘कमला’ मासिकाचेही त्यांनी संपादन केले.

हिंदी भाषेला दिले नवे शब्दविश्व

पराडकरांची कामगिरी केवळ राजकीय पत्रकारितेपुरती मर्यादित नव्हती. त्यांनी हिंदी गद्याला प्रभावी, ओघवते आणि लोकाभिमुख रूप दिले. त्यांच्या लेखनातून हिंदी भाषेच्या शब्दसंपदेतही भर पडली.

‘श्री’, ‘सर्वश्री’, ‘श्रीमती’, ‘राष्ट्रपती’, ‘मुद्रास्फीती’, ‘वायुमंडळ’, ‘आंतरराष्ट्रीय’ यांसारख्या संज्ञांच्या वापरातून त्यांनी आधुनिक पत्रकारितेच्या भाषेला आकार दिला.

इतर भाषांमधून शब्द स्वीकारण्याबाबत त्यांचा दृष्टिकोन उदार होता. मात्र भाषेची रचना, तिचे सौंदर्य आणि स्वाभाविकता याबाबत ते अत्यंत जागरूक होते. म्हणूनच त्यांच्या संपादकीय लेखनाला साहित्यिक मूल्यही प्राप्त झाले.

 पत्रकार म्हणजे समाजाचा आरसा

पराडकरांच्या पत्रकारितेची सर्वांत मोठी ताकद म्हणजे समाजाशी असलेली नाळ

१९२५ मध्ये वृंदावन साहित्य संमेलनाच्या निमित्ताने झालेल्या पहिल्या हिंदी संपादक परिषदेत अध्यक्ष म्हणून बोलताना त्यांनी संपादकाने समाजापासून तुटून चालणार नाही, अशी भूमिका मांडली. वृत्तपत्र हे समाजाचे प्रतिबिंब असले पाहिजे आणि सामान्य समाजाच्या प्रश्नांशी त्याचा थेट संबंध असला पाहिजे, हा त्यांचा आग्रह होता.

त्यांच्या मते, बातमी देणे एवढेच वृत्तपत्राचे काम नाही. समाजातील गुण-दोष मांडणे, सुधारणेचा मार्ग दाखवणे, मार्गदर्शन करणे आणि जनशिक्षण करणे हीदेखील पत्रकारितेची कर्तव्ये आहेत.

त्यांनी स्पष्टपणे मांडलेले एक तत्त्व आजही पत्रकारितेच्या मूलभूत मूल्यांमध्ये गणले जावे—

“जनशिक्षण हाच आपला खरा धर्म आहे.”

आजच्या डिजिटल आणि वेगवान पत्रकारितेच्या काळातही या विचाराचे महत्त्व कमी झालेले नाही.

 पत्रकारितेचा भविष्यवेध घेणारा संपादक

पराडकर हे केवळ आपल्या काळाचे पत्रकार नव्हते; ते पत्रकारितेच्या भविष्यातील बदलांचा वेध घेणारे विचारवंत होते.

मोठ्या कंपन्यांच्या हातात वृत्तपत्रे गेल्यानंतर त्यांची संख्या वाढेल, आकार वाढेल, लाखो वाचक मिळतील; पण संपादकीय स्वातंत्र्य धोक्यात येऊ शकते, असा आशय त्यांनी व्यक्त केला होता. मालक आणि संपादक यांच्यातील नात्यात बदल होऊन संपादक मालकाच्या भूमिकेपुरता मर्यादित होण्याची शक्यताही त्यांनी व्यक्त केली.

आज माध्यमांच्या मालकीपासून संपादकीय स्वातंत्र्यापर्यंत अनेक प्रश्न चर्चेत असताना पराडकरांचा हा विचार आश्चर्यकारकपणे समकालीन वाटतो.

साहित्य आणि पत्रकारितेचा सेतू

पराडकर हे साहित्याचेही जाणकार होते. त्यांनी ‘देश की बात’ हे पुस्तक लिहिले. हे त्यांच्या मामा आणि गुरू सखाराम गणेश देवस्कर यांच्या ‘देशेर कथा’चे हिंदी रूपांतर होते.

१९३८ मध्ये अखिल भारतीय हिंदी साहित्य संमेलनाच्या शिमला अधिवेशनाचे अध्यक्षपद त्यांना मिळाले. १९५० मध्ये मुंबईत झालेल्या मराठी साहित्य संमेलनात पत्रकार परिषदेचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी भारतीय वृत्तपत्र प्रकाशनाच्या विकासावर प्रभावी भाषण केले.

त्यांचे अग्रलेख आजही अभ्यासाचा विषय आहेत. ‘अमृत कुंभ या विष कुंभ’, ‘नवयुग में प्रवेश’, ‘आप बीती’, ‘राष्ट्रोन्नति सर्वश्रेष्ठ धर्म’ यांसारख्या अग्रलेखांतून त्यांची राष्ट्रनिष्ठा, सामाजिक जाण आणि भविष्यवेधी दृष्टी प्रकर्षाने जाणवते.

१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी त्यांनी लिहिलेला ‘विश्वशांती का अग्रदूत’ हा अग्रलेखही विशेष उल्लेखनीय मानला जातो.

त्यांच्या लेखनाचा आवाका मोठा होता, भाषा आणि साहित्य, पत्रकारिता, स्वातंत्र्यलढा, भारत आणि जग, अर्थव्यवस्था, महागाई, सामाजिक आणि ग्रामीण प्रश्न अशा विविध विषयांवर त्यांनी विपुल लेखन केले.

त्यांचा शेवटचा अग्रलेख ८ फेब्रुवारी १९५४ रोजी ‘आज’मध्ये ‘अमृत कुंभ या विश्व कुंभ’ या शीर्षकाने प्रकाशित झाला.

 ‘क्रांतिकारी पत्रकार बाबूराव विष्णू पराडकर’ : मराठीतून त्यांच्या कार्याचा मागोवा

हिंदी साहित्य आणि पत्रकारितेच्या विश्वात अत्यंत मानाचे स्थान असलेल्या या मराठी सुपुत्राची जीवनकहाणी मराठीतून मांडण्याचे महत्त्वाचे काम डॉ. गणेश वसंत मुळे यांनी केले आहे. त्यांच्या ‘क्रांतिकारी पत्रकार बाबूराव विष्णू पराडकर’ या पुस्तकातून पराडकरांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आणि पत्रकारितेतील योगदानाचा सविस्तर मागोवा घेतला आहे.

डॉ. गणेश मुळे हे माहिती क्षेत्रातील अधिकारी असून दिल्लीतील महाराष्ट्र परिचय केंद्रातील कार्यकाळात त्यांचा हिंदी भाषा आणि साहित्यविश्वाशी जवळचा संबंध आला. हिंदी पत्रकारितेत एका मराठी नावाला मिळणारा अपार सन्मान पाहून त्यांना पराडकरांविषयी अधिक जाणून घेण्याची उत्सुकता निर्माण झाली आणि त्यातून या पुस्तकाचा जन्म झाला.

विशेष म्हणजे, हिंदी पत्रकारितेतील या महान व्यक्तिमत्त्वावर मराठीत लिहिले गेलेले हे पहिले पुस्तक असल्याचे नमूद केले जाते.

पुस्तकाच्या माध्यमातून पराडकरांचा जन्म, त्यांची कोकणातील मुळे, काशीतील बालपण, कोलकात्यातील जीवन, क्रांतिकारकांशी संबंध, लोकमान्य टिळकांशी आलेला संपर्क, स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभाग आणि ‘आज’च्या माध्यमातून केलेली राष्ट्रसेवा यांचा मागोवा घेण्यात आला आहे.

अथर्व प्रकाशन, जळगाव यांनी प्रकाशित केलेल्या या पुस्तकाचे मुखपृष्ठ प्रा. गजानन शेफाळ यांनी केले असून पुस्तकाची किंमत १०० रुपये आहे.

आजच्या पत्रकारांसाठी पराडकरांचा वारसा

बाबूराव पराडकर यांचे सर्वांत मोठे योगदान म्हणजे त्यांनी पत्रकारितेला ध्येय, मूल्य आणि जबाबदारी दिली.

त्यांच्या मते संपादकाला केवळ भाषा आणि साहित्याचे ज्ञान असून चालत नाही. भारतीय इतिहासाचे सखोल ज्ञान, जागतिक इतिहासाची जाण, समाजशास्त्र, राज्यशास्त्र, आंतरराष्ट्रीय कायदा आणि अर्थव्यवस्थेची किमान समज असणे आवश्यक आहे. म्हणजेच संपादक हा सतत शिकणारा आणि व्यापक दृष्टिकोन असलेला व्यक्ती असावा, असा त्यांचा आग्रह होता.

आज पत्रकारितेचे स्वरूप बदलले आहे. मुद्रित वर्तमानपत्रांसोबत डिजिटल माध्यमे, सोशल मीडिया, मोबाइल पत्रकारिता आणि २४ तासांच्या वृत्तवाहिन्या अस्तित्वात आहेत. बातमीची गती प्रचंड वाढली आहे. मात्र या बदलांच्या केंद्रस्थानी असलेली पत्रकारितेची मूलभूत मूल्ये बदललेली नाहीत, सत्य, समाजहित, निर्भीडता, अध्ययन, जबाबदारी आणि संपादकीय स्वातंत्र्यहीच मूल्ये पराडकरांनी आपल्या पन्नास वर्षांच्या पत्रकारितेत जपली.

१२ जानेवारी १९५५ रोजी काशी येथे या महान पत्रकाराचे निधन झाले. राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी त्यांना हिंदी साहित्य संमेलन आणि हिंदी पत्रकारिता विश्वाचा आधारस्तंभ मानले होते.

पराडकर : कोकणचा सुपुत्र, हिंदी पत्रकारितेचा युगपुरुष

बाबूराव विष्णू पराडकरांची ओळख केवळ ‘हिंदी पत्रकारितेचे जनक’ किंवा ‘आज’चे संपादक म्हणून करून देणे अपुरे ठरेल. ते राष्ट्रवादी विचारवंत होते, क्रांतिकारक होते, साहित्याचे जाणकार होते आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजेपत्रकारितेला समाजसेवेचे माध्यम मानणारे ध्येयवादी संपादक होते.

मुळात ते मराठी होते की हिंदी, हा प्रश्नच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वासमोर क्षुल्लक ठरतो. कारण भाषेच्या सीमा ओलांडून विचार समाजाचा होतो आणि पत्रकारितेची खरी ताकदही तिथेच असते.

मालवणच्या पराड गावातून काशीपर्यंत पोहोचलेला हा मराठी सुपुत्र पुढे संपूर्ण हिंदी पत्रकारितेचा दीपस्तंभ बनला. त्यामुळे बाबूराव विष्णू पराडकर हे केवळ काशीचे राष्ट्राभिमानी पत्रकार नव्हते; ते कोकणच्या मातीतून उगवलेले आणि अखिल भारतीय पत्रकारितेच्या आकाशात अढळ स्थान निर्माण करणारे युगपुरुष होते.

आजच्या पत्रकारितेला वेग आहे, तंत्रज्ञान आहे, व्यासपीठांची कमतरता नाही; पण त्या सगळ्याला ध्येयाची दिशा आणि मूल्यांची धार देण्यासाठी पराडकरांचा विचार पुन्हा वाचण्याची गरज आहे.

कारण पराडकरांनी दाखवून दिलेले पत्रकारितेचे सूत्र आजही तितकेच जिवंत आहे, लेखणी ही केवळ बातमी सांगण्यासाठी नसते; ती समाजाला जागे करण्यासाठी, सत्तेला प्रश्न विचारण्यासाठी आणि राष्ट्राच्या विवेकाला आवाज देण्यासाठी असते.